Туура- Суу айылында уникалдуу балбал таштар табылган

104

Ысык-Көл облусунун Туура- Суу 1 айылынан V -VI кылымдарга таандык балбал таштар табылган. Алар табылгандан кийин мектептин алдына алынып келинип орнотулган. Андан тышкары, балбал таштарды изилдөө үчүн Бишкек шаарынан тарыхчылар келип иш жүргүзгөн.

Тарыхчы Кубат Табалдиев бул изилдөөнү жетектеп жана кандай жыйынтыктарга ээ болгондугу тууралуу айтып берди: «Балбал таш жөнүндө маалымат айта кетсем: балбал таштар 1200, 1300, 1400 жыл мурун тарыхча айтканда тарыхтын хронологиясы боюнча VI, VII, VIII, IX кылымдарда жашаган бабаларыбыз калтырган эстелик болуп саналат. Aлар башка жактан алынып келинген эмес. Бул эстеликти элине эмгеги сиӊген эл үчүн өзүнүн жанын, канын аябаган. Алар үчүн жакшы шарт түзүп, алар үчүн жашоо, алар үчүн кам көргөн адамдарга арнап түзүлгөн эстелик болуп саналат.

Эстеликтер көбүнчө Ысык –Көлдөн табылган, Кан — Дөбө чалдыбарында байыркы биздин изилдөөлөрүбүз аябай көп тараптуу. Мисалы, Ысык – Көл жергесинде байыркы мезгилде адамдар кандай жашаган, кандай тиричилик кылган, кандай үйлөрдү курушкан, кандай ишенимдерди аткарышкан, мына ошолорду изилдөө максатында Тоӊ районуна караштуу Кан -Дөбө чалдыбарынын тегерегинде 6 жыл бою археологиялык изилдөө жүргүздүк. Изилдөөбүздүн максаты ишке ашты. Мындан 900 жыл мурун Ысык –Көл жергеси башкарган өзүнө башка шаар болгонун аныктай алды. Кайынчы заманда эгин эгип, арпа эгип, темир өндуруп, мындан чебер буюмдарды жасаган салтын аныктаганга жетиштик. Менимче изилдөөлөр абдан жеӊиштүү болду деп ойлойм. Эӊ негизгиси бизди кубандырган дагы бир нече ойлор, ошол биз изилдегенден кийин биз изилдөөнун жыйынтыктарын элге жеткирүү үчүн атайын музей курдургам. Туура – Суу мектебиндеги Жусуп агайдын салымы абдан зор деп эсептейм.

Балбал таштар биринчи кезекте элин, жерин сактаган биздин баатыр бабаларыбызга арнап жасалып орнотулган. Ал изилдөөбузду «Манас» эпосундагы жоокерчиликти даӊазалаган эл жери үчүн кан, жанын аябаган Манаска арнап, ошол сыяктуу маанидегидей эле балбал таш болуп саналат. Ошол үчүн кайсы жерде болбосун ошол эстеликтерди сактап, аларга кам көрүү баардыгыбыздын милдетибиз болуп саналат».

Калый Тайлаков орто мектебинин тарых мугалими Жусуп Мамытов айылдагы тарыхый
эстеликтерди жана тарыхый жерлерди жакшы билет. Себеби, ал дайыма тарыхый изилдөөлөрдү жүргүзүп турат. Ал балбал таштар тууралуу төмөндөгүлөргө токтолду: «Балбал таштар 60 -70- жылдарда эле Туура –Суу айылда бир эмес, бир нече балбал таштар табылган. Булар айылдын ар кайсы аймактарында табылган. Мисалы карасак, балбал таштардын табылышы 60 -70-жылдарда башы жок, башы сындырылган ушул айылдын чет жагынан табылган. Алардын экинчи этабы кийинки изилдөөлөргө эӊ толук бир да жери бузулбай, сынбай табылган балбал 2-3-жылы балбалдын Туура –Суу айылынын чыгыш тарабындагы балбал таш аял кишинин эстелиги. Анткени, ошол эӊ уникалдуу балбалдардын бири ошол калган балбалдарыбыз айылдын чет
жагынан табылган. Бул балбалдардын жайгашкан жери табылган.

Ар кайсы аймактардан каралган кээ бирөөнун башы табылган, кээ бирөөнүн денеси табылган. Булар мектептин алдына алынып келингендигинин себеби музей ачылган. Балбалдар ар кайсы жактан табылгандыктан чачкын болгон ошол балбалдарга тарых маданий эстелик кирет. Тарых мугалиминин айтымында, балбал таштарды сактап калуу керек, себеби алардын тарыхый мааниси чоӊ. Туура- Суудагы табылган балбал таштын өзгөчөлүгү, өлкөдө жалгыз уникалдуулугунда.»

Даярдаган: Нурбек кызы Айназик, Рустамова Медина